نوشته میترا مشعوف وکیل پایه یک دادگستری 

مقدمه

در دوران جنگ اخیر، تهدید هوایی علیه تهران نشان داد که کمبود پناهگاه‌های استاندارد و فقدان سامانه هشدار سریع، امنیت فیزیکی و روانی شهروندان را با مخاطره جدی مواجه کرده است. نداشتن سامانه هشدار و کمبود پناهگاه به‌ویژه در مناطق شهری با بناهای بلند و تراکم زیاد، مصداق نقض آشکار حق ایمنی و زندگی مردم است.

1. 1. نقض حقوق پایه‌ای؛ حق حیات و ایمنی

• اصل ۳ قانون اساسی و حق زندگی و سلامت مستند به حقوق بین‌المللی بشردوستانه (IHL)، دولت را موظف به حفاظت از شهروندان می‌داند.
• فقدان آژیر خطر در تهران باعث شده بسیاری از مردم «در لحظه ربوده» شوند و با چند دقیقه هشدار غیررسمی مواجه گردند؛ این آسیب باعث افزایش تلفات و کاهش احساس امنیت شده‌ است .

۲. استانداردهای بین‌المللی؛ الزام به هشدار و پناهگاه

• بسیاری از کشورها مانند آلمان، اتریش، فرانسه و ایالات متحده، آژیرهای هشدار هوایی را به‌صورت منظم تست و نگهداری می‌کنند .
• تجربه اوکراین نیز در جنگ با روسیه نشان داد ترکیب آژیر خطر، هشدار تلفنی و اپ موبایل توانسته تا ۴۵٪ تلفات را کاهش دهد .
• استاندارد ISO 22315 نیز تدوین کرده که برنامه‌ریزی برای جابه‌جایی درصد قابل‌توجهی از جمعیت در ناحیه شهری ضروری است  .

۳. ساختار پناهگاه؛ شهرسازی ایمن و مناسب

• تهران امروز انباشته از برج‌ها و آپارتمان‌های غیر مقاوم بی‌پناهگاه است؛ برخلاف دهه ۱۳۶۰ که هر منزل حداقل یک پایگاه پناه‌گیری داشت.
• استانداردهای معتبر شهری، مانند FEMA 453 و Sphere Handbook، تعریف می‌کنند که پناهگاه باید حداقل مقاومت ۵ ضربه انفجار متوسط و ظرفیت محافظتی برای جمعیت در شعاع مشخص را داشته باشد  .
• متأسفانه تهران فاقد این حداقل‌هاست و مردم مجبور شده‌اند از تونل مترو یا فضای باز به‌عنوان پناه استفاده کنند — جایگزینی با قابلیت محافظتی نزدیک به صفر 

4. 4. پیامدهای اجتماعی و روانی

• نبود پناهگاه و هشدار به‌موقع مردم را در معرض اضطراب قرار داده است؛ وضعیتی که سلامت روان عمومی را تهدید می‌کند .
• زنی که پدرش مبتلا به آلزایمر دارد یا سالمندی که نمی‌تواند با ترافیک از خانه خارج شود، نماد آسیب‌پذیری این سیاست است .

۵. تجارب موفق جهانی

۶. تحلیل حقوقی–شهرسازی و پیشنهادات

1. تکلیف سیاسی–حقوقی قوه مقننه و قوه مجریه: باید پاسخی برابر با اصل دفاع از حقوق عمومی بدهند و قانون شهرداری و شهرسازی را سریع اصلاح کنند.
2. الزام برنامه جامع شهری: ماده الحاقی به قوانین شهرداری با الزام ساخت پناهگاه در پروژه‌های بیش از ۵۰ واحد، نرخ مقاوم‌سازی برای سایر مناطق.
3. سامانه هشدار چندلایه: ترکیب آژیر، پیامک انبوه، اپ موبایل و صداوسیمای شهری؛ مشابه ترکیب اوکراین و آلمان.
4. اطلاع عمومی و مشارکت جامعه: آموزش حضوری و رسانه‌ای شهروندان برای زمان هشدار و محله‌سازی در بحران اضطراری.
5. سرمایه‌گذاری فنی و منابع: اختصاص بودجه ملی برای مقاوم‌سازی پناهگاه مدارس، بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های مترو و مراکز عمومی

نتیجه‌گیری

نبود پناهگاه و هشدار در تهران، حتی قبل از هر انفجار، نشانه بی‌تدبیری و بی‌توجهی به حق اساسی مردم برای زندگی و امنیت است. تجربه کشورها نشان داده که شما با سرباز مسلح نمی‌توانید از جان غیرنظامی دفاع کنید، بلکه باید با قانون، طراحی شهری و سامانه هشدار به نحو پیشگیرانه عمل کرد تا در جنگ خیالی، زندگی واقعی آسیب نبیند.